📍 Охрид · Специјалистичка ординација по гинекологија и акушерство046 230 235

Ултразвучен, биохемиски и ДНК скрининг во бременоста

Илустрација на плод

Во текот на бременоста се достапни повеќе пренатални прегледи и тестови со кои може рано да се процени развојот на плодот и веројатноста за одредени хромозомски нарушувања.

Најчесто се користат ултразвучниот преглед во првото тримесечје, комбинираниот биохемиски скрининг и неинвазивниот пренатален ДНК тест (НИПТ).

Овие методи не даваат исти информации и не можат целосно да се заменат еден со друг. Ултразвукот ја проценува анатомијата и развојот на плодот, додека биохемискиот скрининг и НИПТ првенствено ја проценуваат веројатноста за одредени хромозомски нарушувања.

Скринингот не е дијагноза. Ниту еден нормален скрининг резултат не може да гарантира дека плодот нема хромозомско или структурно нарушување.

Ултразвучен скрининг во првото тримесечје

Ултразвучниот преглед е основен дел од следењето на секоја бременост, независно од тоа дали пациентката ќе избере биохемиски скрининг или НИПТ.

Кога се изведува?

Систематскиот ултразвучен преглед во доцното прво тримесечје обично се изведува помеѓу 11+0 и 14+0 гестациски недели. За стандардизирано мерење на нухалната транспаренција (NT) во скрининг-протоколите се применуваат соодветни критериуми, најчесто должина на плодот (CRL) од 45 до 84 mm.

Што се проценува?

Со ултразвучниот преглед може да се проценат:

  • Срцевата активност и виталноста на плодот.
  • Гестациската старост преку биометриски мерења.
  • Бројот на плодови, а кај повеќеплодна бременост и хорионицитетот.
  • Раната анатомија на главата, мозокот, лицето, ’рбетот, екстремитетите и другите органи, во границите на гестациската возраст.
  • Нухалната транспаренција и други ултразвучни маркери, кога се применува соодветен скрининг-протокол.
  • Одредени големи структурни аномалии што може да бидат видливи уште во првото тримесечје.

Што претставува нухалната транспаренција (NT)?

Нухалната транспаренција е ултразвучно мерлив простор со течност во задниот дел на вратот на плодот.

Зголемената NT може да биде поврзана со повисока веројатност за хромозомски нарушувања, одредени срцеви аномалии и други состојби. Меѓутоа, зголемена NT сама по себе не поставува дијагноза, а нормална NT не ги исклучува сите хромозомски или структурни нарушувања.

Доколку се открие значајно зголемена NT или структурна аномалија, потребна е индивидуална проценка и разговор за дополнителни испитувања, вклучувајќи и дијагностичко генетско тестирање.

Дали нормален ултразвук значи дека сè е во ред?

Не целосно. Уредниот преглед во првото тримесечје е охрабрувачки, но дел од структурните аномалии стануваат видливи подоцна.

Затоа, и по нормален првотриместарски ултразвук или НИПТ, останува важен деталниот ултразвучен преглед на анатомијата на плодот во второто тримесечје.

Комбиниран биохемиски скрининг во првото тримесечје

Комбинираниот скрининг не е само лабораториско испитување на крвта. Тој претставува пресметка на индивидуален ризик со користење на ултразвучни, биохемиски и мајчини податоци.

Кои параметри се користат?

Во стандардниот комбиниран скрининг се вклучуваат:

  • Возраста на мајката и други релевантни податоци.
  • Нухалната транспаренција (NT).
  • PAPP-A – плазматски протеин А поврзан со бременоста.
  • Слободна β-hCG – слободна бета-подединица на човечкиот хорионски гонадотропин.

Резултатите се обработуваат со валидиран алгоритам кој ја проценува индивидуалната веројатност за одредени хромозомски нарушувања, првенствено трисомија 21 (Даунов синдром), трисомија 18 (Едвардсов синдром) и, зависно од протоколот, трисомија 13 (Патау синдром).

Кога се изведува?

Ултразвучниот дел со мерење на NT се изведува во соодветниот првотриместарски период, најчесто 11+0 до 13+6 недели, со CRL 45–84 mm. Времето за земање крв зависи од конкретниот валидиран лабораториски протокол и може да биде порано од ултразвучниот преглед.

Како изгледа резултатот?

Резултатот најчесто се изразува како индивидуален ризик, на пример:

  • 1 : 1.000 – проценета веројатност од приближно 0,1%.
  • 1 : 100 – проценета веројатност од приближно 1%.

Овие бројки не претставуваат дијагноза. Дали резултатот се класифицира како повисок или понизок ризик зависи од прагот што го користи конкретниот скрининг-протокол.

Предности и ограничувања

Комбинираниот скрининг овозможува индивидуална проценка на ризикот со релативно достапни методи и истовремено вклучува важен ултразвучен преглед.

Сепак, неговата чувствителност и специфичност за најчестите трисомии се пониски од оние на современиот НИПТ. Можни се лажно позитивни и лажно негативни резултати.

Неинвазивен пренатален ДНК тест (НИПТ)

НИПТ (NIPT – Non-Invasive Prenatal Testing), познат и како cfDNA скрининг, е тест од крвта на бремената жена кој анализира мали фрагменти слободна ДНК во мајчината циркулација.

Дел од овие фрагменти потекнуваат од плацентата и најчесто го одразуваат хромозомскиот состав на плодот, но не секогаш целосно.

Кога може да се направи?

Повеќето НИПТ тестови се достапни од приближно 10-та гестациска недела, зависно од лабораторијата и конкретниот тест.

Пред тестирањето е важно да се потврдат гестациската старост, бројот на плодови и релевантните ултразвучни наоди.

Кои хромозомски нарушувања ги проценува?

Основните НИПТ пакети најчесто се насочени кон:

  • Трисомија 21 (Даунов синдром).
  • Трисомија 18 (Едвардсов синдром).
  • Трисомија 13 (Патау синдром).

Одредени тестови нудат и дополнителни анализи за:

  • Анеуплоидии на половите хромозоми.
  • Одбрани микроделеции и микродупликации.
  • Други ретки хромозомски промени.
  • Триплоидија, кај некои технологии.

Не сите НИПТ тестови ги испитуваат истите состојби. Опфатот и сигурноста зависат од методологијата, лабораторијата и избраниот пакет.

Пошироките панели не се автоматски посигурни или покорисни. За некои ретки состојби постои ограничена клиничка потврденост, а веројатноста позитивниот резултат навистина да означува засегнат плод може да биде значително пониска.

Поради тоа, рутински НИПТ скрининг за микроделеции кај сите бремени жени не се препорачува во актуелните насоки на SMFM.

Колку е точен НИПТ?

НИПТ е најчувствителниот и најспецифичниот достапен скрининг метод за најчестите трисомии 21, 18 и 13, но неговите перформанси не се еднакви за сите состојби.

За трисомија 21, чувствителноста кај добро валидирани тестови обично надминува 99%. Тоа не значи дека секој позитивен резултат има 99% веројатност да биде точен.

За правилно толкување треба да се разликуваат три поими:

Чувствителност – колкав дел од бременостите со одредено нарушување тестот правилно ги препознава како позитивни.

Специфичност – колкав дел од бременостите без тоа нарушување тестот правилно ги препознава како негативни.

Позитивна предиктивна вредност (PPV) – колкава е веројатноста дека конкретен позитивен резултат навистина означува присуство на нарушувањето.

PPV зависи не само од квалитетот на тестот, туку и од претходната веројатност за нарушувањето, која може да биде поврзана со возраста на мајката, ултразвучниот наод и други фактори.

Затоа ист позитивен НИПТ резултат не мора да има иста предиктивна вредност кај сите пациентки.

Дали НИПТ е дијагностички тест?

Не. НИПТ е скрининг тест, а не дијагностичка потврда.

Можни се лажно позитивни и лажно негативни резултати. Една од причините е што ДНК сигналот претежно потекнува од плацентата, чиј хромозомски состав понекогаш се разликува од оној на плодот.

При високоризичен НИПТ резултат се препорачуваат генетско советување, соодветна ултразвучна проценка и понуда за потврда со дијагностичка постапка.

Не треба да се донесуваат неповратни одлуки за бременоста само врз основа на НИПТ резултат.

Споредба на трите скрининг методи

Карактеристика Ултразвучен скрининг Комбиниран скрининг НИПТ
Основна цел Проценка на развојот, анатомијата и ултразвучните маркери Пресметка на ризик за одредени трисомии Скрининг за одредени хромозомски нарушувања
Кога се изведува? Главно 11–14 недели за првотриместарскиот систематски преглед Во валидираниот првотриместарски период Најчесто од 10 недели
Што вклучува? Ултразвучен преглед Ултразвук, PAPP-A, слободна β-hCG и мајчини фактори Анализа на cfDNA од мајчина крв
Проценка на трисомии 21, 18 и 13 Преку маркери, со ограничена самостојна чувствителност Индивидуална проценка на ризик Повисока чувствителност и специфичност за најчестите трисомии
Откривање структурни аномалии Да, дел од нив Преку ултразвучниот дел Не е наменет за анатомски аномалии
Може ли да даде лажно позитивен резултат? Маркерите не се дијагностички Да Да
Дали поставува хромозомска дијагноза? Не Не Не
Главно ограничување Не ги открива сите аномалии Помала скрининг-ефикасност од НИПТ за честите трисомии Не ги открива сите генетски и структурни нарушувања

Најважната разлика: Ултразвучниот преглед има задачи што не можат да ги исполнат крвните скрининг тестови. Затоа НИПТ не го заменува ултразвучното следење на бременоста.

Како да се разбере добиениот резултат?

Низок ризик

Низок ризик значи дека веројатноста за испитуваното нарушување е намалена.

Тоа е охрабрувачки резултат, но не претставува гаранција дека плодот нема хромозомска или друга аномалија.

Продолжуваат редовните ултразвучни прегледи и следењето на бременоста.

Висок ризик

Високоризичен резултат значи дека постои зголемена веројатност за одредено нарушување, но не значи дека нарушувањето е потврдено.

Следниот чекор е разговор со лекарот, детална проценка на ултразвучните наоди и, кога е соодветно, генетско советување и дијагностичко тестирање.

Неинтерпретабилен НИПТ резултат („no-call“)

Понекогаш лабораторијата не може да издаде сигурен резултат, на пример поради недоволна количина плацентарна ДНК во примерокот (ниска фетална фракција) или други технички и биолошки причини.

Неинтерпретабилниот резултат не смее да се смета за негативен или низок ризик.

Во оваа ситуација се препорачуваат советување, ултразвучна проценка и понуда за дијагностичко тестирање. Повторно земање крв може да биде опција во одредени околности, но не е секогаш најсоодветниот избор.

Кога се потребни хорионска биопсија или амниоцентеза?

За разлика од скрининг тестовите, инвазивните постапки овозможуваат земање материјал за дијагностичка генетска анализа.

Хорионска биопсија (CVS)

При хорионска биопсија се зема мал примерок од плацентарното ткиво.

Вообичаено се изведува помеѓу 11+0 и 13+6 гестациски недели, во соодветно обучен центар.

Бидејќи примерокот потекнува од плацентата, во одредени ситуации може да се јави ограничен плацентарен мозаицизам, поради што понекогаш е потребна дополнителна потврда со амниоцентеза.

Амниоцентеза

При амниоцентеза, под ултразвучна контрола, се зема примерок од плодовата вода.

Вообичаено се изведува од 15+0 гестациски недели.

Изборот помеѓу хорионска биопсија и амниоцентеза зависи од гестациската старост, видот на сомнителното нарушување, ултразвучниот наод и потребната лабораториска анализа.

И двете постапки имаат мал, но реален ризик од компликации, вклучувајќи губење на бременоста. Индивидуалниот ризик и придобивките треба да се објаснат пред постапката.

И дијагностичкото тестирање има определен опфат: кои генетски состојби ќе бидат откриени зависи од избраната анализа, на пример кариотипизација или хромозомска микромрежа (microarray).

Кој скрининг да се избере?

Не постои еден единствен избор што е најдобар за секоја бременост.

Одлуката зависи од:

  • Гестациската старост.
  • Возраста на мајката и претходната медицинска и репродуктивна историја.
  • Наодот од ултразвучниот преглед.
  • Претходни бремености со хромозомско или генетско нарушување.
  • Видот на информации што пациентката сака да ги добие.
  • Достапноста и цената на испитувањата.
  • Личните вредности и преференции на пациентката.

НИПТ може да се понуди на пациентки од различни возрасни групи, а не само на оние постари од 35 години.

Кај бременост со уреден ултразвучен наод, пациентката може да избере соодветна стратегија за скрининг по информиран разговор. Вообичаено нема потреба истовремено да се применуваат повеќе независни скрининг тестови за истите трисомии без јасна клиничка причина.

Ако ултразвукот покаже значајна структурна аномалија или изразено зголемена NT, изборот не треба автоматски да биде поскап или поширок НИПТ. Во такви случаи може да биде посоодветно генетско советување и директно дијагностичко тестирање.

Кој НИПТ тест или пакет да се избере?

Постојат различни комерцијални НИПТ тестови и пакети, кои се разликуваат според технологијата, опфатот на испитуваните состојби, цената и времето потребно за добивање резултат.

Основните пакети најчесто се насочени кон трисомиите 21, 18 и 13. Проширените пакети може да вклучуваат дополнителни хромозомски нарушувања, но не сите дополнителни анализи имаат еднаква клиничка сигурност и корисност.

Поскап тест не значи автоматски и подобар избор.

Пред тестирањето е важно да се разјасни:

  • Кои состојби навистина ги опфаќа избраниот тест?
  • Колку е сигурен резултатот за секоја од нив?
  • Дали тестот е соодветен за конкретната бременост?
  • Како ќе се постапи при високоризичен или неинтерпретабилен резултат?

Во нашата ординација изборот на НИПТ се разгледува индивидуално, според медицинските наоди, желбите на пациентката и нејзините финансиски можности, без ограничување на еден комерцијален производ.

Најчесто поставувани прашања

Дали треба да направам НИПТ ако ултразвукот е нормален?

Нормалниот ултразвучен преглед не ги исклучува сите хромозомски нарушувања. НИПТ може да даде дополнителна информација за ризикот од најчестите трисомии. Одлуката зависи од индивидуалните околности и информираниот избор.

Дали НИПТ го заменува ултразвучниот скрининг?

Не. НИПТ не ја проценува анатомијата на плодот и не може да ги замени редовните ултразвучни прегледи.

Дали позитивен НИПТ значи дека плодот има Даунов синдром?

Не. Позитивниот резултат означува зголемена веројатност, но за потврда е потребна соодветна дијагностичка анализа.

Дали негативен НИПТ ги исклучува сите генетски болести?

Не. Негативниот резултат значително го намалува ризикот за испитуваните состојби, но не ги исклучува сите хромозомски, моногенски или структурни нарушувања.

Дали НИПТ е потребен само по 35-годишна возраст?

Не. НИПТ може да се понуди на сите бремени жени, независно од возраста, по соодветно советување.

Дали најширокиот НИПТ пакет е најдобар?

Не секогаш. Дополнителните анализи за ретки состојби може да имаат пониска позитивна предиктивна вредност и да доведат до непотребна вознемиреност или дополнителни испитувања. Изборот треба да се заснова на клиничката корист, а не само на бројот на состојби во пакетот.

Дали може да се направи НИПТ кај близнаци?

Да, НИПТ може да биде соодветна опција за скрининг на најчестите трисомии кај близначка бременост. Сепак, неговите можности и ограничувања зависат од бројот на плодови, состојбата на бременоста и избраната лабораториска технологија. Не сите проширени анализи се препорачуваат кај повеќеплодна бременост.

Заклучок

Ултразвучниот, комбинираниот биохемиски и ДНК скрининг имаат различни, но важни улоги во пренаталната грижа.

Ултразвукот останува неопходен за проценка на развојот и анатомијата на плодот. Комбинираниот скрининг обезбедува индивидуална проценка на ризикот преку ултразвучни и биохемиски параметри, додека НИПТ нуди повисока скрининг-чувствителност за најчестите хромозомски трисомии.

Најсоодветниот пристап се избира индивидуално, по разговор со гинекологот. При сомнителен скрининг резултат или значајна ултразвучна абнормалност, потребна е дополнителна проценка и, кога е индицирано, дијагностичко генетско тестирање.

Медицински извори

  1. ISUOG. Practice Guidelines (updated): Performance of 11–14-week ultrasound scan. Ultrasound in Obstetrics & Gynecology, 2023.

  2. Society for Maternal-Fetal Medicine (SMFM). Consult Series #74: Cell-free DNA screening for aneuploidies: Updated guidance. 2025. Endorsed by ACOG.

  3. Royal College of Obstetricians and Gynaecologists (RCOG). Amniocentesis and Chorionic Villus Sampling. Green-top Guideline No. 8.

  4. NHS Fetal Anomaly Screening Programme. Screening for Down’s syndrome, Edwards’ syndrome and Patau’s syndrome.

Овој текст има информативна намена и не го заменува индивидуалното советување и медицинската проценка од гинеколог или специјалист по фетална медицина.

Содржината е информативна и не заменува лекарски преглед. Подготвена и стручно проверена од д-р сци Иво Захариевски.