Ризикот за развој на рак на дојка не е еднаков кај сите жени. Тој зависи од возраста, наследните фактори, личната и семејната здравствена историја, хормоналните и репродуктивните фактори, како и од одредени животни навики.
Проценката на ризикот помага да се утврди дали жената има просечен или зголемен ризик и дали е потребен индивидуализиран пристап кон скринингот, дополнителните испитувања и превенцијата.
Зголемен ризик не значи дека жената сигурно ќе заболи од рак на дојка. Исто така, рак на дојка може да се појави и кај жени без познати дополнителни ризични фактори.
Што значи ризик за рак на дојка?
Кога зборуваме за ризик, важно е да разликуваме неколку поими.
Петгодишен ризик е проценетата веројатност жената да развие рак на дојка во следните пет години.
Доживотен ризик е проценетата веројатност за развој на болеста во текот на животот или до одредена возраст, зависно од моделот што се користи.
Апсолутен ризик ја изразува веројатноста за заболување во конкретен временски период.
Релативен ризик покажува колку ризикот е поголем или помал во споредба со друга група.
На пример, ако ризикот во одреден период се зголеми од 2% на 4%, релативно тој е двојно поголем, но апсолутното зголемување изнесува два процентни поени.
Овие поими не треба да се мешаат. Особено, петгодишниот ризик не може директно да се споредува со доживотниот ризик.
Основен ризик во популацијата
Ракот на дојка е едно од најчестите малигни заболувања кај жените.
Популацискиот ризик се разликува меѓу земјите и зависи од возраста, демографската структура, начинот на живот и други фактори.
Често наведуваниот податок дека приближно една од осум жени ќе развие рак на дојка во текот на животот потекнува од проценки за одредени популации, особено од Соединетите Американски Држави. Тој не претставува автоматски точна проценка за секоја жена во Северна Македонија.
За индивидуална проценка потребно е да се земат предвид личните карактеристики и соодветноста на користениот модел.
Кои фактори го зголемуваат ризикот?
Возраст
Ризикот од рак на дојка генерално се зголемува со возраста. Најголем дел од случаите се дијагностицираат кај жени во средна и повозрасна животна доба, но болеста може да се појави и кај помлади жени.
Наследни и генетски фактори
Одредени наследни патогени варијанти, особено во гените BRCA1 и BRCA2, значително го зголемуваат ризикот за рак на дојка, а можат да го зголемат и ризикот за рак на јајници.
Други гени, како PALB2, CHEK2, ATM и TP53, исто така можат да бидат поврзани со зголемен ризик, но степенот на ризик не е ист за сите генетски варијанти.
Не постои една универзална процентуална проценка што важи за сите носителки на овие варијанти. Ризикот зависи од конкретниот ген, варијантата, возраста, семејната историја и други фактори.
Кога постои сомневање за наследна предиспозиција, се препорачува генетско советување и, според индикацијата, соодветно генетско тестирање.
Семејна историја
Ризикот може да биде зголемен ако мајка, сестра или ќерка имале рак на дојка.
Особено внимание заслужуваат семејства во кои:
- Повеќе блиски роднини имале рак на дојка.
- Болеста се појавила на помлада возраст.
- Постојат случаи на рак на јајници.
- Има случај на рак на дојка кај маж.
- Еден член на семејството имал повеќе поврзани малигни заболувања.
Важна е и семејната историја од татковата страна, а не само од мајчината.
Семејната историја не значи автоматски дека постои наследна генетска варијанта, но може да биде причина за дополнителна проценка.
Лична здравствена историја
Претходен рак на дојка, одредени високоризични промени потврдени со биопсија, како и зрачење на градниот кош во помлада возраст, можат да влијаат врз понатамошниот ризик.
Жените кои претходно биле лекувани од рак на дојка имаат посебни потреби за следење. Проценката на повторување на претходниот рак и ризикот за нов примарен рак не се исто што и проценката на ризик кај жена која никогаш немала рак.
Густото жлездено ткиво на дојките исто така може да биде поврзано со зголемен ризик и може да ја отежне детекцијата на промени при мамографија.
Хормонални и репродуктивни фактори
Одредени репродуктивни карактеристики се поврзани со ризикот за рак на дојка, меѓу кои:
- Рано започнување на менструацијата.
- Менопауза на подоцнежна возраст.
- Прва бременост со породување на подоцнежна возраст.
- Отсуство на бременост завршена со породување.
- Одредени форми на менопаузална хормонска терапија.
Кај менопаузалната хормонска терапија, ризикот зависи од видот на препаратот, времетраењето на употребата и индивидуалните карактеристики на жената. Комбинираната системска естроген-прогестагенска терапија е поврзана со зголемен ризик за рак на дојка, особено при подолга употреба.
Овие фактори се дел од вкупната проценка и не треба изолирано да се користат за предвидување на болеста.
Начин на живот
Одредени фактори врз кои може да се влијае се поврзани со ризикот за рак на дојка:
- Консумирање алкохол.
- Прекумерна телесна тежина, особено по менопаузата.
- Недоволна физичка активност.
Редовната физичка активност, одржувањето здрава телесна тежина и ограничувањето или избегнувањето алкохол се разумни мерки за намалување на ризикот.
Ниту една превентивна мерка не обезбедува целосна заштита од рак на дојка.
Како се пресметува индивидуалниот ризик?
За проценка на ризикот се користат статистички модели кои комбинираат повеќе клинички податоци.
Gail модел (Breast Cancer Risk Assessment Tool)
Gail моделот, познат и како BCRAT, проценува петгодишен и подолгорочен ризик за инвазивен рак на дојка.
Меѓу податоците што ги користи се возраста, репродуктивната историја, ракот на дојка кај роднини од прв степен и одредени податоци за претходни биопсии.
Моделот има ограничувања и не е соодветен за сигурна проценка кај жени со познати BRCA1/BRCA2 патогени варијанти или со претходен рак на дојка.
Tyrer–Cuzick (IBIS) модел
Tyrer–Cuzick (IBIS) моделот користи детални информации за личната и семејната историја, репродуктивните фактори и, кога е позната, мамографската густина на дојките. Моделот овозможува проценка на десетгодишниот и доживотниот ризик за рак на дојка.
Онлајн верзијата е достапна на англиски јазик и е наменета за индивидуална, некомерцијална употреба. Резултатите треба да се толкуваат со лекар, имајќи ги предвид ограничувањата на моделот и популацијата за која е развиен.
BOADICEA / CanRisk
CanRisk користи модел заснован на BOADICEA за проценка на ризикот, особено кога е важна деталната семејна и генетска историја.
Овие модели имаат различни влезни податоци, ограничувања и популации врз кои се развиени или валидирани.
Резултатот од калкулатор не е дијагноза и не може со сигурност да предвиди дали одредена жена ќе развие рак. Проценката треба да се толкува во клинички контекст, особено кога моделот не е валидиран за локалната популација.
Пример за индивидуална проценка
Да земеме жена на возраст од 45 години чија мајка имала рак на дојка на 50-годишна возраст.
Овој податок е важен, но не е доволен за да се пресмета точниот индивидуален ризик.
Потребно е да се знаат и други информации, како репродуктивната историја, претходните биопсии, евентуалните високоризични промени и пошироката семејна историја.
По внесувањето на потребните податоци, соодветниот модел може да даде посебна проценка за петгодишниот и доживотниот ризик.
Тие две вредности мора да бидат јасно означени и не смеат да се поистоветуваат.
Што ако ризикот е зголемен?
Кај жени со зголемен ризик може да биде потребен индивидуализиран план кој, зависно од клиничката состојба, може да вклучува:
- Генетско советување и соодветно тестирање.
- Поинаков почеток или зачестеност на скринингот.
- Дополнителни методи на снимање, како магнетна резонанца на дојките, кога постои индикација.
- Советување за факторите на ризик врз кои може да се влијае.
- Разговор за дополнителни превентивни можности кај внимателно избрани високоризични жени.
Одлуките се носат индивидуално, според вкупниот ризик, медицинските препораки и желбите на пациентката.
Кога да побарате совет?
Ако имате повеќе членови на семејството со рак на дојка или јајници, позната наследна генетска варијанта или претходни високоризични промени на дојките, разговарајте со лекар за проценка на ризикот.
Во нашата ординација може да добиете совет за значењето на вашите ризични фактори и потребата од дополнителна проценка.
Важно: проценката на ризикот не го заменува клиничкиот преглед. Ако забележите нова грутка или друга сомнителна промена, потребна е лекарска проценка без оглед на резултатот од калкулаторот.
Извори
Содржината е информативна и не заменува лекарски преглед. Подготвена и стручно проверена од д-р сци Иво Захариевски.