📍 Охрид · Специјалистичка ординација по гинекологија и акушерство046 230 235

Спермограм – анализа на семената течност и толкување на резултатите

Спермограм – анализа на семената течност и толкување на резултатите

Сперматозоиди под микроскоп

Спермограмот е лабораториска анализа на семената течност (ејакулатот), која претставува едно од основните испитувања при проценка на машката репродуктивна способност.

Со анализата се одредуваат бројот, подвижноста и морфологијата (обликот) на сперматозоидите, како и одредени карактеристики на семената течност.

Спермограмот може да открие нарушувања кои ја намалуваат веројатноста за оплодување, но ниту нормален резултат гарантира плодност, ниту абнормален резултат сам по себе докажува неплодност.

Кога се препорачува спермограм?

Спермограмот најчесто се препорачува:

  • При испитување на неплодност кај парот.
  • Кога постои сомневање за нарушено создавање или транспорт на сперматозоиди.
  • При одредени заболувања, операции или третмани кои можат да влијаат врз машката плодност.
  • При следење на резултатите од лекување на машка неплодност.
  • Пред одредени постапки на асистирана репродукција, кога тоа е клинички оправдано.

Испитувањето на машкиот и женскиот партнер треба да се планира паралелно, бидејќи плодноста зависи од повеќе фактори кај двајцата партнери.

Како да се подготвите за спермограм?

За да се добие што поверодостоен резултат, важно е правилно да се подготвите.

1. Сексуална апстиненција од 2 до 7 дена

Пред да го дадете примерокот, потребно е да немате ејакулација во период од 2 до 7 дена.

При предавањето на примерокот кажете колку точно денови траела апстиненцијата. Периодот на апстиненција може да влијае врз волуменот, концентрацијата и другите параметри на семената течност.

2. Известете го лекарот за лековите што ги користите

Одредени лекови, хормонски препарати, анаболни стероиди и други супстанции можат да влијаат врз создавањето на сперматозоиди.

Не прекинувајте пропишана терапија самостојно. Доколку користите лекови или додатоци во исхраната, информирајте го лекарот.

3. Пријавете неодамнешна болест или покачена температура

Покачена телесна температура и некои акутни заболувања можат привремено да ги променат параметрите на спермограмот. Нивното влијание понекогаш се забележува и неколку недели по заболувањето.

4. Избегнувајте фактори што долгорочно ја нарушуваат плодноста

Пушењето, прекумерната употреба на алкохол, анаболните стероиди и употребата на рекреативни дроги можат негативно да влијаат врз репродуктивното здравје.

Овие препораки се однесуваат на општото репродуктивно здравје, а не само на неколкуте дена пред анализата.

Како правилно се собира примерокот?

Примерокот најчесто се добива со мастурбација и се собира директно во чист, соодветен сад обезбеден или одобрен од лабораторијата.

За правилна анализа:

  • Потребно е да се собере целиот ејакулат, особено првиот дел, кој често содржи голем дел од сперматозоидите.
  • Не користете обични кондоми, лубриканти, кремови или други средства што можат да влијаат врз сперматозоидите, освен ако лабораторијата изречно не одобри соодветен производ.
  • Запишете го точното време на ејакулацијата.
  • Ако дел од примерокот се изгуби, задолжително информирајте ја лабораторијата. Тоа може значително да влијае врз толкувањето на резултатот.

Примерокот може да се даде во лабораторијата или дома, доколку претходно се договорени условите за негово доставување.

Како се транспортира примерокот?

Ако примерокот се собира дома, потребно е да се достави што е можно побрзо.

Според лабораториските препораки на СЗО, примерокот треба да се заштити од температурни екстреми и при транспорт да се одржува приближно во опсег од 20 до 37°C.

Лабораториското испитување по можност треба да започне во првите 30 минути, а најдоцна во рок од 60 минути од ејакулацијата.

Затоа, при домашно собирање е пожелно примерокот да пристигне во лабораторијата значително пред истекот на 60 минути, за да остане доволно време за неговата подготовка и анализа.

Пред домашно собирање задолжително договорете го времето на доставување со лабораторијата.

Што се испитува со спермограмот?

При анализата се проценуваат повеќе карактеристики на ејакулатот и сперматозоидите.

Волумен на семената течност

Волуменот ја означува вкупната количина на ејакулатот.

Намален волумен може да се јави поради нецелосно собирање на примерокот, краток период на апстиненција или одредени нарушувања на создавањето и исфрлањето на семената течност.

Волуменот е важен и за пресметување на вкупниот број сперматозоиди.

Концентрација на сперматозоиди

Концентрацијата покажува колку сперматозоиди има во еден милилитар семена течност.

Се изразува во милиони сперматозоиди на милилитар (милиони/mL).

Вкупен број сперматозоиди

Вкупниот број го претставува бројот на сперматозоиди во целиот ејакулат.

Се пресметува според формулата:

Вкупен број = концентрација × волумен

На пример, ако концентрацијата е 20 милиони/mL, а волуменот е 3 mL, вкупниот број изнесува 60 милиони сперматозоиди.

Концентрацијата и вкупниот број се поврзани, но не се ист параметар.

Подвижност на сперматозоидите

Подвижноста покажува колкав процент од сперматозоидите се движат.

Се разликуваат:

  • Прогресивно подвижни (PR): се движат напред.
  • Непрогресивно подвижни (NP): се движат, но без ефективно напредување.
  • Неподвижни (IM): не покажуваат движење.

Вкупната подвижност претставува збир од прогресивната и непрогресивната подвижност.

Подвижноста е важна за природното оплодување, но не е единствениот фактор што ја определува плодноста.

Морфологија на сперматозоидите

Морфологијата го опишува обликот и градбата на сперматозоидите, вклучувајќи ги главата, средниот дел и опашката.

Проценката се врши според стандардизирани критериуми.

И кај мажи со докажана плодност, значителен дел од сперматозоидите може да имаат морфолошки отстапувања.

Низок процент на сперматозоиди со нормална морфологија не значи дека природно оплодување е невозможно.

Морфологијата се толкува заедно со останатите параметри и клиничките податоци.

Различна форма на сперматозоиди

Виталност на сперматозоидите

Виталноста покажува колкав процент од сперматозоидите се живи, независно од нивната подвижност.

Неподвижен сперматозоид не мора да биде мртов.

Испитувањето на виталноста може да биде особено корисно кога е утврдена многу ниска подвижност.

Виталноста е дополнителна анализа и не е дел од рутинскиот спермограм во нашата лабораторија.

Ликвефакција (втечнување)

Веднаш по ејакулацијата, семената течност обично е погуста. Потоа постепено се втечнува.

Вообичаено, ликвефакцијата завршува за приближно 15–30 минути, но кај некои примероци трае подолго.

Продолжена или нецелосна ликвефакција е лабораториски наод кој треба да се евидентира и соодветно да се процени. Сам по себе не докажува неплодност.

pH и изглед на семената течност

pH вредноста ја покажува киселоста или алкалноста на семената течност. Таа може да даде дополнителни информации при одредени клинички состојби, но не е самостоен показател за плодност.

Бојата најчесто е сивкасто-бела. Промените во бојата можат да имаат различни причини.

Ако забележите крв во ејакулатот, особено ако се повторува или е придружена со болка, температура или други симптоми, потребна е лекарска проценка.

Референтни вредности според СЗО – шесто издание (2021)

Следните вредности претставуваат долни петти перцентили добиени од референтна популација на мажи чии партнерки забремениле во определен временски период.

Параметар Долна референтна вредност
Волумен на ејакулатот 1,4 mL
Концентрација 16 милиони/mL
Вкупен број сперматозоиди 39 милиони/ејакулат
Вкупна подвижност (PR + NP) 42%
Прогресивна подвижност (PR) 30%
Виталност (живи сперматозоиди) 54%
Нормална морфологија 4%

Важно: Овие вредности не се граница меѓу плодност и неплодност.

Маж со вредности под референтните граници може да оствари природно оплодување, а маж со вредности над нив може да има проблем со плодноста поради други причини.

Виталноста е вклучена во табелата заради целосно информирање, но не се испитува рутински во нашата лабораторија.

Што значат термините во резултатот?

Нормозооспермија

Термин што се користи кога основните испитувани параметри се во рамките на применетите референтни вредности. Тоа не претставува гаранција за плодност.

Олигозооспермија

Намалена концентрација на сперматозоиди.

Астенозооспермија

Намалена подвижност на сперматозоидите, особено прогресивната подвижност.

Тератозооспермија

Намален процент на сперматозоиди со нормална морфологија.

Олигоастенотератозооспермија (OAT)

Комбинација од намалена концентрација, намалена подвижност и намален процент на нормални морфолошки форми.

Азооспермија

Отсуство на сперматозоиди во ејакулатот, потврдено со соодветна лабораториска постапка, вклучувајќи испитување на концентрираниот примерок кога е потребно.

Азооспермија не значи отсуство само на живи сперматозоиди. Тоа е отсуство на сперматозоиди, без оглед на нивната виталност.

Криптозооспермија

Состојба кога сперматозоиди не се забележуваат при првичниот преглед на примерокот, но се откриваат по дополнителна обработка и испитување на концентрираниот примерок.

Овие термини опишуваат лабораториски наоди. Тие не ја утврдуваат автоматски причината за нарушувањето.

Дали е доволен еден спермограм?

Параметрите на семената течност покажуваат природна биолошка варијабилност.

На резултатот можат да влијаат периодот на апстиненција, неодамнешна болест, температура, начинот на собирање на примерокот и други фактори.

Кога првиот резултат покажува отстапувања, лекарот често препорачува повторна анализа за да утврди дали промените се постојани.

Времето на повторување зависи од конкретниот наод, клиничката состојба и причината за испитувањето. Во одредени случаи повторувањето се планира по приближно три месеци, бидејќи создавањето и созревањето на сперматозоидите трае повеќе недели.

Кај значителни нарушувања, особено азооспермија или многу ниска концентрација, потребна е навремена специјалистичка проценка, без непотребно одложување.

Што ако резултатот е абнормален?

Абнормалниот спермограм не е конечна дијагноза, туку почетна информација за понатамошна проценка.

Во зависност од резултатот и медицинската историја, лекарот може да препорача:

  • Повторен спермограм.
  • Клинички преглед кај уролог или андролог.
  • Хормонски испитувања, кога постојат индикации.
  • Ултразвучни или генетски испитувања во одредени случаи.
  • Дополнителни специфични тестови, ако резултатите и клиничките наоди го оправдуваат тоа.

Не се потребни сите овие испитувања кај секој пациент.

Понекогаш, покрај спермограмот, се разгледува и испитување на ДНК-фрагментацијата на сперматозоидите. Овој тест не е замена за спермограм и не се препорачува рутински кај сите мажи.

Најважно да се запомни

Спермограмот е основно испитување во проценката на машката репродуктивна способност.

За веродостоен резултат потребни се правилна подготовка, апстиненција од 2 до 7 дена, целосно собирање на примерокот и навремена лабораториска анализа.

Резултатите треба да се толкуваат според современите лабораториски стандарди и во контекст на целокупната клиничка состојба на парот.

Ниту еден поединечен параметар од спермограмот не може со сигурност да предвиди дали ќе дојде до бременост.

Медицински извори

  1. World Health Organization. WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, sixth edition. Geneva: WHO; 2021.
  2. European Association of Urology. Guidelines on Sexual and Reproductive Health – Male Infertility.
  3. World Health Organization. Guideline for the prevention, diagnosis and treatment of infertility. 2025.
  4. American Urological Association / American Society for Reproductive Medicine. Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: Guideline, Part I.

Содржината е информативна и не заменува лекарски преглед. Подготвена и стручно проверена од д-р сци Иво Захариевски.