
ПАП-тестот претставува цитолошки преглед со кој се откриваат промени во клетките на грлото на матката што можат да бидат поврзани со инфекција со хуман папиломавирус (ХПВ) и со преканцерозни промени.
ПАП-тестот е наменет за откривање клеточни промени на грлото на матката. Тој не претставува скрининг-тест за рак на телото на матката (ендометриумот) или рак на јајниците.
Целта на скринингот е да се откријат промени пред да предизвикаат симптоми. Абнормален ПАП-наод не значи автоматски рак, но може да бара дополнителна проценка.
Што покажува ПАП-тестот?
При земањето примерок, лекарот со соодветна четкичка зема клетки од грлото на матката. Примерокот се испраќа во лабораторија за цитолошка анализа.
ПАП-тестот ги проценува клетките. Тој не е исто што и ХПВ-тест и не ја заменува проценката на симптомите или сомнителниот клинички наод. ПАП-наодот сам по себе не го потврдува хистолошкиот степен на цервикална интраепителна неоплазија (ЦИН).
ПАП-тест, ХПВ-тест, колпоскопија и биопсија
- ПАП-тест: цитолошка анализа на клетки од грлото на матката.
- ХПВ-тест: испитување за присуство на високоризични типови на хуман папиломавирус. Позитивен резултат не е самостојна дијагноза на преканцерозна промена или рак.
- Колпоскопија: детален преглед на грлото на матката со зголемување, кога постои соодветна индикација.
- Биопсија: земање мал примерок од ткиво за хистолошка анализа, кога е потребно да се утврди природата и степенот на промената.
Изборот на дополнителна постапка зависи од резултатите, медицинската историја и клиничкиот наод. Не секој абнормален скрининг-резултат бара иста постапка.
Кога и колку често треба да се прави ПАП-тест?
Во Северна Македонија, организираната Програма за рана детекција и скрининг на рак на грлото на матката за 2026 година опфаќа жени на возраст од 21 до 59 години, кои немаат направено ПАП-тест во претходните три години.
Тригодишниот интервал се однесува на редовниот организиран скрининг. Тој не важи автоматски за жени со претходни абнормални резултати, преканцерозни промени, лекување на грлото на матката или други состојби што бараат посебно следење.
Жените со симптоми, како крвавење по сексуален однос, крвавење меѓу менструациите или крвавење по менопаузата, треба да се јават на гинеколошки преглед без да го чекаат следниот термин за скрининг.
Пријавување во организираната програма
Пријавувањето е доброволно, преку официјалната апликација за ПАП-скрининг и системот Мој Термин. Избраниот матичен гинеколог ја добива регистрацијата и ја информира пациентката за терминот.
Според објавените инструкции, ПАП-тестот во рамките на програмата е бесплатен за учесничките кои ги исполнуваат условите. Ова не значи дека секое дополнително испитување или секој ПАП-тест надвор од програмата е автоматски бесплатен. Условите за конкретната услуга треба да се проверат кај избраниот гинеколог.
Возрасните граници на организираната програма не ја заменуваат индивидуалната медицинска проценка.
Што препорачуваат СЗО и европските стручни насоки?
Светската здравствена организација (СЗО) и современите европски препораки даваат предност на примарното ХПВ-тестирање како метод за скрининг на рак на грлото на матката.
Кај жените со просечен ризик, СЗО препорачува започнување на скринингот од 30-годишна возраст, со подолги интервали кога се користат соодветни ХПВ-тестови. Европските препораки исто така го поддржуваат ХПВ-базираниот скрининг, со интервали и возрасни граници зависни од конкретната програма и претходните резултати.
Овие препораки го одразуваат развојот на медицинските докази, но не значат дека националната програма во Северна Македонија веќе го заменила ПАП-тестот со примарно ХПВ-тестирање.
Изборот на тест и потребата од дополнителни испитувања се определуваат според возраста, претходните резултати, медицинската историја и клиничкиот наод.
Европската комисија поддржува организиран примарен ХПВ-скрининг, генерално од 30-годишна возраст, со условна препорака за започнување на 25 години. Комбинираното ПАП/ХПВ-тестирање не е потврдено како рутинска национална патека во Северна Македонија.
Што ако резултатот е абнормален?
Абнормалниот наод треба да се толкува според конкретната цитолошка категорија, евентуалниот ХПВ-резултат и претходната историја. Може да биде потребно повторно тестирање, колпоскопија или биопсија.
Лекарот ги определува видот и времето на следните испитувања. Не треба самостојно да се чека три години по абнормален резултат, ниту да се применува еден фиксен контролен интервал за сите пациентки.
Доколку се потврдат преканцерозни промени, следењето или лекувањето се планира индивидуално. Можните постапки вклучуваат отстранување или уништување на променетото ткиво, кога се исполнети соодветните услови. Различните постапки имаат различни придобивки и ризици. Пред третман треба да се разговара и за можните последици за идните бремености.
Кога е потребно посебно следење?
Редовниот скрининг за жени со просечен ризик не е исто што и следењето на пациентки со:
- Претходни абнормални ПАП- или ХПВ-резултати.
- Претходен ЦИН2 или потешки промени (ЦИН2+), или рак на грлото на матката.
- Претходно лекување на грлото на матката.
- Имуносупресија или други состојби што го менуваат ризикот.
- Недоволна или непозната претходна скрининг-историја.
Во овие ситуации планот го определува лекар според применливите клинички насоки. Не се наведува универзален распоред за контроли без проверен соодветен протокол.
Дали скринингот завршува на 59 години?
Не автоматски. Возраста од 59 години е горната граница на наведениот организиран програмски опфат, а не доказ дека понатамошен скрининг или преглед не е потребен.
Одлуката за продолжување или завршување на скринингот во повозрасна доба зависи од документираните претходни резултати, дали скринингот бил соодветно спроведен и дали постоеле високостепени промени или други ризични состојби. Самото отсуство на познати абнормални резултати во изминатите десет години не е доволен критериум за прекинување.
Симптомите бараат проценка независно од возраста и претходните скрининг-резултати.
ПАП-тест по хистеректомија
Препораката зависи од тоа дали е отстрането и грлото на матката, причината за операцијата и претходните наоди.
Ако при хистеректомијата грлото на матката е зачувано, потребата од цервикален скрининг останува и се определува според возраста, претходните резултати и индивидуалниот ризик. Ако грлото на матката е целосно отстрането поради бенигно заболување и нема историја на високостепени преканцерозни промени или рак на грлото на матката, рутинскиот цервикален скрининг обично не е потребен. Кај пациентки со претходен ЦИН2+ или рак, потребата од понатамошно следење се определува индивидуално.
Дали вакцинираните жени треба да продолжат со скрининг?
Да, вакцинацијата против ХПВ не ја отстранува потребата од соодветен скрининг. Вакцината не е третман за веќе постоечки промени, а изборот на тест и распоредот зависат од применливата програма и индивидуалниот ризик.
Подготовка и превентивна грижа
При закажувањето побарајте конкретни инструкции за земањето примерок. Кажете му на лекарот ако сте бремена, имате симптоми, користите вагинални препарати или претходно сте имале абнормални резултати.
Земањето примерок е кратка постапка, но може да предизвика непријатност. Кажете му на лекарот ако чувствувате болка или сте вознемирена.
Не одложувајте проценка на симптомите само затоа што не сте ги следеле подготовките за рутински тест.
Редовната превентивна гинеколошка консултација и цервикалниот скрининг се поврзани, но не се иста услуга и не мора секогаш да се изведуваат заедно.
Често поставувани прашања
Дали абнормален ПАП-тест значи рак?
Не. Потребната дополнителна проценка зависи од конкретниот резултат и медицинската историја.
Дали треба ПАП-тест при секоја годишна посета?
Не. Тестирањето се планира според програмата или индивидуалната индикација.
Дали треба да чекам скрининг ако имам крвавење по сексуален однос?
Не. Јавете се на гинеколошки преглед, независно од тоа кога е направен последниот скрининг.
Дали нормален резултат значи дека не ми треба преглед ако имам симптоми?
Не. Скрининг-резултатот не ја заменува дијагностичката проценка на симптомите.
Медицински извори
- Влада на Република Северна Македонија — Записник од 156-та седница, 10 март 2026 година, точка 56.
- Програма за рана детекција и скрининг на малигни заболувања во Република Северна Македонија за 2026 година — достапна репродукција на текстот.
- Министерство за здравство — Пријавување за ПАП тест.
- WHO — WHO guideline for screening and treatment of cervical pre-cancer lesions for cervical cancer prevention, second edition (2021).
- WHO — Cervical cancer.
- European Commission — European guidelines on cervical cancer screening and diagnosis.
- National Cancer Institute — HPV and Pap Test Results: Next Steps after an Abnormal Test.
Содржината е информативна и не заменува лекарски преглед. Подготвена и стручно проверена од д-р сци Иво Захариевски.